O prawach człowieka

10 grudnia 1948 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ uchwaliło Powszechną Deklarację Praw Człowieka. W dokumencie tym znalazł się po raz pierwszy powszechnie akceptowany przez społeczność międzynarodową  katalog uprawnień jednostki.

Koncepcja praw człowieka zakłada, że każdemu człowiekowi przysługują pewne prawa, wynikające z godności człowieka. Prawa te są niezbywalne (nie można się ich zrzec), nienaruszalne (istnieją niezależnie od władzy i nie mogą być przez nią regulowane), naturalne i niepodzielne. Państwu przypisuje się rolę instytucji, której zadaniem jest ochrona owych praw. Poszanowanie praw człowieka i godności ludzkiej jest uznawane za podstawę sprawiedliwości i pokoju na świecie.

Współczesny katalog praw i wolności:

Prawa człowieka można podzielić na kilka kategorii. Najbardziej podstawowe to prawa i wolności osobiste, do których zalicza się prawo do życia, wolności, dążenia do szczęścia, a także prawo do bezpieczeństwa osobistego i posiadania własności. Do tej kategorii zaliczane jest także prawo do sądu, do prywatności, nienaruszalności mieszkania, tajemnicy korespondencji i swobody poruszania się. Równie ważne miejsce w katalogu praw człowieka zajmują prawa polityczne, które zapewniają jednostce wolny udział w życiu publicznym i w sprawowaniu, i kontrolowaniu władzy.

Do praw politycznych zaliczamy czynne i bierne prawo wyborcze, prawo do zrzeszania się, prawo do rzetelnej informacji i wolność słowa. Wolności osobiste i prawa polityczne nazywane są prawami pierwszej generacji.

Osobną kategorię praw stanowią prawa socjalne i ekonomiczne. Niekiedy są nazywane też prawami drugiej generacji, jako że pojawiły się znacznie później niż prawa osobiste i polityczne. Prawa ekonomiczne określają uprawnienia człowieka jako uczestnika życia gospodarczego, posiadacza własności i pracownika (np. prawo do pracy, prawo do strajku). Prawa socjalne zobowiązują państwo do czynienia wysiłków w celu zapewnienia ludziom godnego życia (prawo do nauki, prawo do ochrony zdrowia, prawo do zabezpieczenia socjalnego). Między prawami pierwszej i drugiej generacji zachodzi istotna różnica. Prawa pierwszej generacji były zwrócone przeciw państwu – chodziło o to, by ograniczyć władzę państwa nad życiem jednostki. Natomiast prawa drugiej generacji wymuszają aktywną postawę państwa, wręcz domagają się jego ingerencji.

Ostatnio mówi się także o prawach trzeciej generacji - odnoszą się one do jakości życia, zalicza się do nich na przykład prawo do pokoju, rozwoju czy też do życia w nieskażonym środowisku.

TRZY GENERACJE PRAW CZŁOWIEKA
I GENERACJA II GENERACJA III GENERACJA
prawo do życiawolność osobistaprawo do prywatnościprawo do posiadania własności

równość wobec prawa

prawo do sądu

wolność słowa

wolność wyznania i przekonań

prawo udziału w wyborach

wolność stowarzyszeń i zgromadzeń

prawo do oświatyprawo do opieki zdrowotnejprawo do zabezpieczenia socjalnegoprawo do pracy

prawo do urlopu

prawo do opieki nad matką i dzieckiem

prawo do korzystania z dóbr kultury

prawo do rozwojuprawo do pokojuprawo do zdrowego środowiska naturalnegoprawo do wspólnego dziedzictwa ludzkości

prawo do pomocy humanitarnej

prawo do informacji

źródło: fragment podręcznika KOSS online wydawanego przez Centrum Edukacji Obywatelskiej

Edukacja na rzecz rozwoju kładzie szczególny nacisk na prawa trzeciej generacji, takie jak prawo do zrównoważonego rozwoju, prawo do zdrowego środowiska naturalnego i pokoju. Edukacja na rzecz rozwoju kładzie nacisk na sprawy dotyczące interakcji zachodzących pomiędzy różnymi społeczeństwami i metody sprzyjające rozwojowi, dlatego  też wiąże się z edukacją międzykulturową. Można powiedzieć, że edukacja na rzecz rozwoju ma całościowy charakter, ponieważ u jej podstaw leży pogląd, że świat to jedna całość ukierunkowana ku przyszłości.

źródło: podręcznik Kompas

Warto pamiętać:

10 grudnia jest obchodzony na świecie jako Dzień Praw Człowieka.

 

Czytaj więcej o prawach człowieka:

Prawa człowieka a Unia Europejska

Dokumenty dotyczące praw człowieka

Quiz przygotowany przez Centrum Edukacji Obywatelskiej: Czy znasz Powszechną Deklarację Praw Człowieka?

Podręcznik Kompas – Edukacja o prawach człowieka w pracy z młodzieżą.

Fragmenty podręcznika Koss online (Kształcenie obywatelskie w szkole samorządowej) przygotowanego przez Centrum Edukacji Obywatelksiej (uwaga! – to wydanie podręcznika zostało stworzone na potrzeby starej podsawy programowej, istniej także podręcznik do nowej podstawy programowej, o nim tu)

Zobacz także...